günlük hayatta çok sık duyduğumuz ve genellikle “büyüklük” ifade eden “midi” kavramı ,müzik dünyasında tamamen boyut değiştirir ve yeni bir anlam kazanır ; hemde oldukça geniş içerikli bir anlam.
bu aydan itibaren başladığımız ve beş ay süresince en derin ayrıntılarına kadar, örneklerle anlatacağımız konumuz, pek çok müzisyenin korkarak baktığı ,aslında uygulamasının son derece kolay ve pratik olduğu,bir müzisyenin yaratıcılığının sınırlarını zorlayan , midi .

nedir şu midi dedikleri ?

bundan asırlar önce, mozart’ların , beethoven’ların yaşadığı dönemlerde insanların akıllarının ucundan bile geçiremeyecekleri bu teknoloji olsaydı ,bu dehaların yaratabilecekleri eser sayısı birkaç misli artardı.küçük bir ses modülünün içine sıkıştırılmış onlarca müzisyen ,mozart’ın işini kimbilir nasıl kolaylaştırırdı.
İşte günümüz bestecilerinin sahip oldukları teknolojik olanak ,bu standartlaşmış evrensel arabirimdir ; yani midi.
midi amerikalıların çok severek yaptığı ‘uzun kelimeleri kısaltma sanatı ‘nın güzel bir örneğidir.açılımı “musical instrument’s digital interface “ yani “müzik enstrumanları dijital arabirimi “ dir.bu arabirim sayesinde elektronik müzik enstrumanları ve bilgisayarlar birbirleriyle haberleşebilirler.genelde tüm synthsizerlar model farkı gözetmeksizin birbirleriyle haberleşebilecekleri midi donanımına sahiptirler.
midi protokolü 1982-1983 yılları arasında ilk temelleri oluşturulduğundan beri müzisyenler ve kompozitörler ( aranjörler ) arasında yaygın olarak kabul görmüş ve kullanılmıştır.bu protokol sayesinde müzikal sunumlar yapmak o kadar kolaydır ki sadece müzisyenler değil bilgisayarla multimedya sunumları yapan ve sunumlarında müzik bulundurmak isteyenler programcılar ve hatta oyun programcıları da midi’ye sıkça başvururlar.


bir midi sistemi İçin neler gereklidir ?

bir midi sistemi oluşturmak sanıldığından daha kolaydır.bağlantılar yanlış yapılsa bile bu , genelde kalıcı arızalara neden olmaz.sistem esas olarak şu parçalardan oluşur:

midi klavye : midi sinyalleri oluşturmada kullanılacak klavye.klavyeler genelde içlerinde kendi ses jeneratörlerini bulundururlar.ancak sırf midi uygulamalarında kullanılmak üzere tasarlanmış, kendi içlerinde ses jeneratörü ( modülü ) bulundurmayan midi klavyeleri de mevcuttur ve modeline göre nispeten daha ucuzdurlar.




ses modülü :




bilgisayar yada sequencer : ses kartı yada midi arabirimine sahip ,sequencer programı yüklenmiş bir bilgisayar yada sırf bu iş için üretilmiş sequencer modülleri.


ses modülü: bilgisayardan (sequencer’dan) gelecek midi sinyallerini sese çevirecek olan modül.















midi kablosu : bilgisayarlarımızda bulunana ses kartlarında , özel olarak üretilenler hariç , midi giriş–çıkışları standart olarak genelde bulunmaz .ancak piyasada bu iş için özel olarak üretilmiş olan bir kablo mevcuttur ve bu kabloyu kullanarak ses kartımızın joystick kapısını midi in-out olarak kullanabiliriz.kablodaki üçüncü kapı ise standart joystick çıkışıdır.yani kabloyu takarak iptal ettiğimiz joystick’imizi buraya takıp yeniden kullanabiliriz.bunun dışında , birden fazla modülü veya klavyeyi birbirlerina bağlamada kullanılan, standart bir midi kablosu mevcuttur. 5 pinli bu standart kablonun bir ucu midi in diğer ucu midi out portuna gelecek şekilde bağlantı kurularak kullanılır.

















piyasada pekçok çeşit klavye ve ses modülü bulunmaktadır.fiyatları birkaç yüz dolardan binlerce dolara kadar çıkmaktadır . tahminen, en ucuz sistem (tam donanımlı bir bilgisayarınızın olduğunu varsayarsak) 300$ civarı olacaktır.kaldı ki ikinci el cihazlarla sistemi daha da ucuza getirebilirsiniz.piyasada bulabileceğiniz enstrumanlara açıklamalı örnekleri ileriki sayılarda alışveriş bölümünde vereceğiz.





midi kullanarak neler yapabiliriz ?

diyelim ki bir beste yaptınız ve bunu arkadaşlarınıza dinletmek istiyorsunuz. bu işi tek bir gitarla , piyanoyla yada herhangi bir müzik aletiyle kolaylıkla yapabilirsiniz. peki ya kafanızda daha komplike , çok sesli bir müzikal yapı varsa ve bunu aklınızdaki gibi insanlara sunmak istiyorsanız ? normalde bir orkestraya ihtiyacınız olacaktır ve bu orkestra elemanlarına parçayı nasıl çalacaklarını tek tek öğretmeniz gerekecektir.sizin de anladığınız gibi oldukça zahmetli ve uzun sürecek bir iş . İşte burada yardımınıza midi koşacak ve gerekli yazılım ve donanımla işinizi kolayca bitirmenizi sağlayacak. midi temellerini bir kez öğrenip işin pratiğini , püf noktalarını da kaptınızmı ,artık sizi kimse tutamaz ve yaratıcılığınız parmaklarınızın ucundan akarak dijital dünyada hayat bulur.
kısaca midi kulanarak çok sesli, orkestrasyon düzenlemeler yaparak bu düzenlemelerdeki tüm sayısal verilerin üzerinde en ince ayrıntısına kadar oynamalar yapabilirsiniz. günümüzde yazılmış pek çok uygulama programı müzik bilginiz yeterli olmasa da , sizin, kolaylıkla düzenlemeler yapmanıza olanak sağlayacak özelliklere sahiptir.böylece zihninde müzik yaratabilen pek çok insan bestelerini diğer insanlarla paylaşma imkanına kavuşmuştur.
bize bunca imkanı tanıyan bu teknolojinin temellerinde nelerin yattığı ,incelememiz gereken ilk konudur…



midi temelleri

midi protokolü, bir müzikal performansın tüm verilerinin elektrik sinyallerine dönüştürülmesi temeline dayanır.bu dijital veriler ‘midi mesajları’ vasıtasıyla bilgisayara yada diğer bir midi donanımlı enstrumana gönderilirler.böylece, mesaj gönderilen enstruman çalınacak olan parçayla ilgili tüm teknik verileri alarak işleyebilir ve parça verilen değerlere birebir sadık kalınarak çalınır.midi ,çift yönlü ve asenkron 31.25 kbit/saniye ‘lik bir veriyoludur.gönderilen her byte 10 bit içerir.bunlar ; 1 başlama biti , 8 data ( veri ) biti ve 1 sonlandırma bitidir.
midi arabirimine sahip bir müzik aleti genel olarak üzerinde 3 adet midi giriş-çıkışı barındırır.bunlar midi in ( giriş ) , midi out ( çıkış ) ve midi thru (aktarma ) kapılarıdır.midi verileri genelde midi klavyeleri veya sequencerları ( sıralıyıcı ) tarafından yönlendirilirler.bir midi klavye çalındığı zaman , müzisyenin yaptığı her hareket ( tuşa basma ,bırakma v.s ) midi sinyallerine dönüşür.bu sinyaller sequencer özelliği taşıyan aletler yada yazılım yüklenerek sequencer özelliği kazanmış bilgisayarlar tarafından depolanabilir, ki biz daha çok bilgisayarla yapılan depolama ve edit yöntemleri üzerinde duracağız.bilgisayarımızın yani seqencer’ımızın ürettiği sinyaller midi out kapısından gönderilirler.
bu sinyalleri alan cihazlar genelde midi ses jeneratörleri dediğimiz ses modülleri’dir ( bilgisayarımızdaki ses kartı da bir ses modülüdür ) ve gönderilen sinyalleri almak için midi in kapısını kullanırlar.aşağıdaki resimde en basit bağlantı şekillerinden biri verilmiştir.bu örnekte klavyenin midi out kapısı ses modülün midi in kapısına bağlanmıştır.böylece klavyede bir tuşa basıldığında aynı anda modülden de ses gelecektir.














bunu bir örnekle açıklayalım :
diyelimki şekil 1’deki klavyenin tuşlarından birine bastık. aynı anda bir midi sinyali üretilecek ve modülden bir ses ( nota ) duyulacaktır.bu mesaj şöyle olacaktır :

noteon-60-127

bu mesajın anlamı bir synthesizer yada bilgisayar için şudur :

klavyenin orta-do tuşuna maksimum güçle basıldı

( 127 sayısı genelde tüm midi enstrumanlarında maksimum ses seviyesidir. )
burada dikkat edilmesi gereken şey üretilen sinyalin sesle bir ilgisi olmadığıdır.bu sinyal ses modülünde bir flüt,yada bir davul sesini tetikleyebilir.midi sinyalleri ses sinyalleri gibi üretilmez.örneğin midi sinyallerine ses sinyallerine uygulanabilen reverb efektini katamazsınız ; ancak midi sinyalinin tetiklediği sese bu efekti uygulayabilirsiniz.midi ve audio arasındaki farklara yazı dizimizin ileriki bölümlerinde ayrıca deyineceğiz

klavyenin tuşu bırakıldığında yeni bir midi mesajı üretilecektir.

release the middle c key

orta – do tuşunu bırak

bu mesaj ulaşana değin modülde aynı nota çalmaya devam edecektir.bu olayı küçük bir deney yaparak daha iyi anlayabilirsiniz :

klavyede herhangi bir tuşa basın ve tuşu bırakmadan midi kablosunu çıkartın.bu durumda release ( bırak ) sinyali modüle ulaşamayacağından ses sonsuza ( yada elektrikler kesilinceye ) kadar uzayıp gidecektir.böyle bir durumda yapılacak şey genelde modülü kapatıp yeniden açmak yada varsa reset ( ayarları sıfırlama ) fonksiyonunu kullanmak olacaktır.


local control nedir ?

genelde klavyeler kendi ses jeneratörlerini içlerinde barındırırlar.bu durumda tuş takımı ve ses modülü arasında aletin içinden bir bağlantı vardır.bu bağlantı local control ayarlarıyla kontrol edilebilir.bunlar local on ve local off komutlarıdır.bildiğiniz gibi bir klavye iki ana parçadan oluşmaktadır: tuş takımı ve seslerin yaratılmasını sağlayan ses modülü yani synthesizer.klavye çalındığında ses modülünü tetikler ve modüle midi sinyalleri gönderir.ancak bazı durumlarda klavyeden ses gelmesini istemiyorsak ,içeriden yapılmış olan bu bağlantıyı kesebiliriz.bunu ya klavyenin ön panelinde bulunan düğmeleri kullanarak yada midi sinyalleri göndererek yapabiliriz.klavyemiz “local control off “ modunda dahi midi sinyalleri göndermeye devam edecektir.ancak , kendi ses modülünden ses duyulmayacaktır.eğer bu klavyeye midi in kapısından sinyaller geliyorsa modül bu sinyalleri sese çevirmeye devam edecektir.bir klavye yanlız ses modülü olarak kullanılacaksa bu klavyenin local off modunda olması daha doğru olacaktır.




















midi kanalları

bir midi veriyolunda 16 midi kanalı bulunur.sinyal gönderici ve alıcı aletler birden fazla kanala mesaj gönderip alabilirler.bu tamamen kullanıcının yapacağı ayarlara bağlıdır.çok seslilik bu 16 midi kanalı vasıtasıyla sağlanır.yalnız bu ,16 kanal için 16 ayrı modüle ihtiyaç duyulduğu anlamına gelmez.günümüzde üretilen modüllerin herbiri kendi 16 kanalına sahiptir.hatta 32 kanallı modeller de üretilmektedir.demek ki tek bir modül kullanarak 16 kanallı bir düzenleme yapabiliriz.ancak farklı ses tonlarına sahip birden fazla ses modülü kullanmak istediğimizde işin içine midi thru kapısı girer.
bir enstrumanın midi in vasıtasıyla aldığı sinyaller midi thru kapısından aynen gönderilirler.böylece thru kapısı kullanılarak diğer bir aletin midi in kapısına sinyaller hiç değişmeden gönderilebilir.bu da birden fazla midi enstrumanının birbirlerine bağlanması ve daha çok çeşitli sesin aynı anda kullanılabilmesi anlamına gelir ki bir aranjörün en çok ihtiyacını duyduğu şeylerden biride budur.























bir müzisyen herbiri başka bir enstruman için yazılmış birden fazla bölümden oluşan bir beste yapmak istediğinde genelde şekil 2 deki gibi bir düzenek kuracaktır.müzisyen her bölümü ayrı ayrı çalıp midi sinyallerini yine ayrı ayrı 16 kanalda depolayabilir ve daha sonra sequencer yazılımı sayesinde bilgisayara aynı anda tüm kanalları çaldırtabilir.günümüzde film müziklerinden tutunda,satın aldığımız albümlerin çoğunun düzenlemeleri ,bu yöntemle yapılmaktadır.
bu düzenekte , örneğin birinci modül birinci kanaldan sinyal alarak piyano , ikinci modül ikinci kanaldan sinyal alarak bas , üçüncü modül onuncu kanaldan sinyal alarak davul çalabilir.( davul kanalı genellikle 10. kanaldır)

peki, midi kablolarından bu esnada hangi bilgiler geçmektedir ?

aslına bakarsanız “hangi bilgiler geçmemektedir” diye sorsaydık vereceğimiz cevap daha kolay olacaktı.hepimizin bildiği gibi ses dalgaları havada ilerleyerek kulaklarımıza ulaşırlar.ayrıca ses dalgaları , örneğin bir elektro gitarda olduğu gibi , kablolar vasıtasıyla bir amplifikatöre oradan da hoparlörlere aktarılabilirler. İşte midi’nin farkı burada ortaya çıkar , çünki midi tüm bu sayılanları yapmaz.midi kabloları “ses” değil yalnız ve yalnız “veri” taşır ve bu veriler tıpkı bilgisayarımızda işlenen “0 ve 1 “ ler gibidir.bu veriler, ses modülünün herhangi bir kanılını seçmeden tutunda , bu kanaldaki sesin tüm teknik verilerini değiştirmede kullanılan verilere kadar ,pekçok bilgiyi içerirler.bu bilgiler, o kadar hızlı iletilirler ki tek bir müzisyen , yalnızca bir klavye kullanarak ,birkaç müzisyenin yapabileceği işi aynı anda ,canlı performans esnasında yapabilir.

bir midi aktivitesi sırasında , aşağıda sıraladığımız ve herbirini daha sonra tek tek ayrıntılı olarak inceleyeceğimiz “ midi kontrol mesajlari “ meydana gelmektedir. bunlar :

channel voice messages ( kanal ses mesajları )
note on / note off / velocity ( tuşa basma / tuşu bırakma / basış gücü )
aftertouch ( tuşa bastıktan sonra , tuşa bırakmadan tekrar yüklenme )
pitch bend ( klavyelerde bulunan pitch bend tekerleği ile oynayarak sesin pitch değerini (perde değerini ) “artı – eksi” yönlerde yükseltip-alçaltma.)
program change ( modülün sahip olduğu seslerden birini değiştirme – seçme )
control change ( pekçok ayarı değiştirebilen sinyalleri gönderme )
bank select ( ses modülünün değişik ses bankalarına ulaşma )
rpn / nrpn ( registered parameter number / non-registered parameter number ) midi enstrumanının markasına göre değişen ve ses parametreleri üzerinde değişiklik yapmaya yarayan midi sinyalleri.
channel mode messages ( 121 –127 arasındaki midi control numaraları . omni ve poly on-off ayarlamalarını yapar )
system messages ( ana sistemle ilgili mesajları içeren 3 ana mesajdan oluşur )
running satus ( midi aktivitesi durum dontrol sinyalleri )


görüldüğü gibi midi kanalları oldukça fazla ve detaylı bilgiyi taşımakta ve iletmektedir.bu bilgilerin herbiri parçaların, kullanıcının tam olarak istediği gibi çalınmasını sağlayan ve herbir midi enstrumanında gerekli teknik ayarları yapan sayısal sinyallerdir.

peki , diyelimki elimizde x marka bir ses modülü var ve biz modülün seslerini kullanarak bir aranje yaptık.daha sonra bu aranjeyi diskete kaydederek bir arkadaşımıza gittik. güzel bir beste yaptık ya , bunu arkadaşımıza dinletmezsek olmaz. disketimizi aldık arkadaşımızın bilgisayarın taktık ve bir sequencer yazılımı kullanarak başladık çalmaya.aman allahım o da ne ? piyano çalması gereken kanal flüt , gitar çalması gereken kanal çello çalıyor. herşey arapsaçı…j

İşte bu gibi durumların başımıza gelmesini önlemek amacıyla 1991 yılında bir standart oluşturulmuştur ve bu standarta general midi adı verilmiştir.

general midi






yukarıdaki sembolü gördüğünüz her midi enstrumanı general midi ( kısaca gm ) uyumludur.gm uyumlu bir ses modülü kullanılarak oluşturulmuş midi dosyası
diğer bir gm uyumlu modülde de aynen çalacaktır.yani,eğer siz birinci kanalda piyano kullanmışsanız ,diğer modülün birinci kanalıda piyano olacaktır.böylece az önce verilen örnekteki gibi bir karışıklık yaşamayacaksınız.

general midi standartı bunu nasıl sağlar ?

gm bunu sağlamak için midi enstrumanlarının daha önceden belirlenmiş hafıza bölümlerine çeşitli ses aileleri diye tanımlayabileceğimiz ses-bankaları yerleştirmiştir ( üflemeli ailesi – vurmalı ailesi gibi ).örnekler verecek olursak gm modüllerinde piyano sesleri 1-8, perküsyonlar 9-16, org sesleri 17-24 arası ses bankalarında yer alırlar.

standart midi file ( standart midi dosyası ) nedir ?

general midi ile birlikte diğer bir standart da birtakım uyum sorunlarını aşmak amacıyla geliştirilmiştir.bu ,smf yani standart midi file ( standart midi dosyası ) standartıdır.bu format, tüm sequencerlar ve yazılımların midi dosyalarını paylaşırken çıkan sorunları ortadan kaldırmak amacıyla oluşturulmuştur.günümüzde pek çok sequencer, midi dosyalarının hem kendi, hem de smf formatıyla saklanmasına olanak vermektedir.

smf 3 ana format altında toplanır. bunlar :

format 0 : bu formatla kaydedilmiş bir midi dosyasında ,tüm midi sinyalleri bir kanal altında toplanır.böylece en basit sequencerlar bile ,bu midi dosyasını çalabilir.bu format ,en fazla uyumluluk sağlayan formattır.

format 1 : bu format, birden fazla kanalın kullanılacağı durumları destekler.tüm kanallar ayrı ayrıdır ve böylece oluşturulacak midi dosyası ,daha sonra kanal kanal edit edilebilir.

format 2 : pek fazla kullanılmayan bu format da çok kanallı kayıt ve playback özelliği sunmaktadır.



önümüzdeki ay midi kontrol mesajlarını daha ayrıntılı olarak açıklayarak ,midi dünyasındaki yolumuzda daha derinlere dalacağız .siz de bu arada, ufak ufak ,müzik aletleri piyasasını araştırarak ,daha sonra yapacağınız alışverişe hazırlanabilirsiniz. j

sorularınız için : murat ay aymurat@ixir.com


Düzenleyen - raporsuz Tarih: 23/06/2006 18:27:48

Düzenleyen - raporsuz Tarih: 30/08/2006 20:18:07